|
Mùa đông lạnh lẽo, khắc nghiệt nhất đã qua đi mà dịch H1N1 không hề rộ lên như dự kiến. Thời gian gần đây dư luận báo chí thế giới đang rộ lên câu hỏi liệu dịch H1N1 có thực sự nguy hiểm như đã được cảnh báo. Liệu có xác đáng hay không khi thế giới đã xử dụng rất nhiều nguồn lực để chống lại một dịch bệnh không nguy hiểm hề xảy ra trên thực tế, và liệu có hay không các yếu tố trục lợi khi thổi phồng quá đáng nguy cơ của loại cúm này.
Khi nào một dịch cúm được coi là đại dịch?
Đại dịch cúm (Flu Pandemic) xuất hiện khi có một virus cúm mới được hình thành, lây lan nhanh trên phạm vi toàn cầu trong khi loài người chưa có khả năng miễn dịch. Loại cúm này lan truyền từ người sang người, từ nước này sang nước khác thông qua sự di chuyển quốc tế. Giống như các loại cúm thông thường khác, nó thường lây truyền qua đường ho và hắt hơi.
Một dịch cúm sẽ trở thành đại dịch khi nó hội tụ các điều kiện:
- Nó là một chủng virus cúm mới mà cơ thể loài người chưa từng gặp trước đó vì vậy hệ thống miễn dịch không thể bảo vệ chúng ta,
- Nó gây tổn hại đến cơ thể con người,
- Và nó rất dễ dàng lây từ người sang người.
Dịch cúm gia cầm (H5N1) trước đây hội tụ 2 điều kiện đầu tiên nhưng không có điều kiện thứ 3 nên nó không được xếp vào một đại dịch cúm mà chỉ được coi là một nguy cơ để hình thành đại dịch khi các virus tiếp tục tổ hợp để hội tụ tiếp điều kiên lây lan nhanh. Dịch cúm lợn (H1N1) vào thời điểm mùa hè năm ngoái cho thấy nhiều dấu hiệu hội tụ đủ cả 3 điều kiện vì vậy nó đã được xem là đại dịch và được cả thể giới tích cực phòng chống như chúng ta đã biết.
Các đại dịch cúm trong lịch sử loài người thường xẩy ra khoảng 3 lần trong một thế kỷ với ước lượng trung bình cứ 33 năm là lại xảy ra một lần. Hậu quả của các đại dịch cúm là những tổn thất vô cùng cùng lớn lao, kể từ năm 1900 đến nay loài người đã trải qua 3 đại dịch cúm:
- Năm 1918 “Dịch cúm Tây Ban Nha” được biết đến như một dại dịch có hậu quả khủng khiếp nhất trong lịch sử. Ước tính có tời từ 20% dến 40% dân số thế giới nhiễm virus và 50 triệu người chết.
- Năm 1957 “Dịch cúm châu Á” cướp đi 1-2 triệu người.
- Năm 1968 “Dịch cúm Hồng Kong” làm 700.000 nghìn người chết trên thế giới và là đại dịch cúm nhẹ nhất của thế kỷ 20.
Vai trò của Tổ chức Y tế Thế giới khi xuất hiện những nguy cơ xảy ra đại dịch cúm
Vì đại dịch cúm mỗi khi xuất hiện thường lây lan rất nhanh và ảnh hưởng lớn trên toàn thế giới nên các nước thường hợp tác với nhau rất chặt chẽ mỗi khi xẩy ra đại dịch. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chính là nhạc trưởng điều phối các hoạt động hợp tác, thu thập đánh giá thông tin, đánh giá mức độ rủi ro cũng như nguy cơ của các đại dịch đồng thời khuyến cáo các biện pháp cần thiết.
Để khuyến cáo thế giới về mức độ nguy hiểm và rủi ro xảy ra đại dịch, WHO sử dụng 6 mức độ báo động để cảnh báo về nguy cơ hiện tại.
Các mức độ báo động được xác định dựa trên cấu trúc của virus, mức độ dễ lây lan từ động vật sang người và từ người sang người. Sự phát tán về mặt địa lý cũng là một yếu tố vô cùng quan trọng để xác định mức báo động thích hợp
Sau đây là các điều kiện tương ứng với 6 mức báo động của WHO về nguy cơ một đại dịch cúm:
- Mức thứ nhất: Virus lan truyền trong động vật (thông thường là gia cầm, chim) nhưng chưa có báo cáo về sự lây nhiễm sang người.
- Mức thứ hai: Virus cúm lan truyền trong động vật (nuôi và hoang dã) đã có những trường hợp cá thể lây sang người do vậy bắt đầu có nguy cơ hình thành dịch.
- Mức thứ ba: Virus được tổ hợp lan truyền trong động vật và lây được sang người, xuất hiện các nhóm người bị lây nhiễm và có nghi ngờ về việc lây từ người sang người.
- Mức thứ tư: Có nhiều dấu hiệu cho thấy đã có sự lây từ người sang người. Đây là mức mà WHO bắt đầu sử dụng các biện pháp cảnh báo cộng đồng và các quốc gia có các ca lây nhiễm sẽ được yêu cầu phối hợp chặt chẽ để kiểm soát dịch. Ở mức báo động thứ tư, chưa chắc đã có đại dịch xảy ra nhưng nguy cơ đã ở mức cao.
- Mức thứ năm: Lây lan nhanh chóng từ người sang người tại ít nhất 2 nước trong một khu vực địa lý của WHO. Phần lớn các nước khác chưa bị ảnh hưởng. Việc công bố mức báo động số 5 cho thấy nguy cơ rất cao của đại dịch và các nước các nước có thể áp dụng các biện pháp phòng ngừa cũng như chuẩn bị đối phó.
- Mức thứ sáu: Giai đoạn dịch bệnh lan tràn, khi xuất hiện thêm một nước khác ở ngoài khu vực của các nước trong mức thứ năm có dịch.
Ngày 11/6/2009, WHO đã nâng mức báo động lên mức sáu, mức cao nhất trong nấc thang cảnh báo và dự kiến một đại dịch lớn sẽ xảy ra trong mùa đông, khi điều kiện khí hậu thuận lợi cho sư lan truyền của virus cúm. Dựa trên cảnh báo này, nhiều nước đã áp dụng các biện pháp phòng ngừa, các kế hoạch sản xuất vắc xin quy mô lớn được triển khai và nhiều nước giàu có mua vắc xin phủ sóng toàn dân, các nước nghèo hơn cũng tích cực áp dụng các biện pháp phòng chống và tổ chức y tế thế giới tích cực dự trữ vắc xin để điều động giúp đỡ các nước đang phát triển nếu dịch bùng nổ.
Và điều gì đã xảy ra trên thực tế?
Qua hơn 6 tháng kể từ ngày báo động được nâng lên mức cao nhất, tình hình đã diễn biến không như dự đoán. Đại dịch H1N1 lan rộng nhưng không bùng nổ và mức độ nguy hiểm đối với con người không cao hơn cúm thường. Tính đến ngày 15/1/2010 trên toàn thế giới có 208 nước ghi nhận các ca nhiễm bệnh nhưng chỉ có 13.554 người chết và gần đây các ca ghi nhận mới đang giảm đi đáng kể.
Khoảng một vài tuần trở lại đây rộ lên các tin tức báo chí buộc tội các quan chức WHO và các Chính phủ đã thổi phồng quá mức nguy cơ của dịch H1N1 đồng thời có những biện pháp phòng ngừa quá đáng dẫn đến phí phạm nguồn lực, đặt hàng dư thừa các loại thuốc và vắc xin làm lợi lớn cho các hãng dược, thậm chí còn có nhiều báo chí đặt vấn đề nghi ngờ việc trước sức hút của lợi nhuận các hãng dược đã tác động để làm các dự báo trở nên nghiêm trọng hơn thực tế.
Vậy ai đúng ai sai, và các quyết định dùng các biện pháp mạnh mẽ vào mùa hè năm ngoái liệu có gì sai trái?
Nếu quay lại thời điểm tháng 6/2009, trước tình hình dịch H1N1 tiến triển nhanh chóng với tốc độ lây lan cao, việc đưa dịch này vào mức đại dịch ở mức cảnh báo cao nhất của WHO không có gì sai trái, nó đáp ứng tất cả các điều kiện để là một đại dịch theo các tiêu chuẩn đã được đề ra. Báo chí có thể tấn công vào các quan hệ cá nhân của các quan chức nhưng không thể phê phán quyết định của tổ chức y tế thế giới đưa H1N1 vào mức cảnh báo thứ 6 và thực hiện các biện pháp đi kèm với mức cảnh báo này.
Đứng ở vị trí Chính phủ các nước liệu họ có thể làm gì tốt hơn những gì họ đã làm? Để có thể hiểu rõ hơn về vấn đề, hãy lấy một trường hợp cụ thể là nước Pháp làm ví dụ. Chính Phủ pháp đã đặt mua tổng cộng trên 94 triệu liều vắc xin để phủ sóng toàn bộ dân chúng trong trường hợp dịch bùng phát mạnh, trong đó:
- 28 triệu liều đặt hàng của SANOFI,
- 16 triệu liều từ NOVATIS,
- 50 triệu liều của GSK,
- Và 50 ngàn liều của BAXTER.
Giá trung bình của mỗi liều là 8 EUR như vậy tổng số tiền mà Chính phủ Pháp đã chi để mua vắc xin H1N1 là 750 triệu EUR. Đây là một số tiền rất lớn nhưng trong trường hợp xảy ra đại dịch thì nó là một khoản đầu tư vô cùng hiệu quả vì nếu 30% dân số Pháp bị nhiễm H1N1 thì sẽ gây thiệt hại cho nền kinh tế Pháp từ 6 đến 7,5 tỷ EUR.
Cũng cần nói qua một chút về quy trình sản xuất vắc xin H1N1, khi Tổ chức Y tế Thế giới nâng mức báo động về dịch bệnh lên mức cao nhất, họ sẽ trao cho các hãng dược các mẫu chứa thông tin về virus để chế vắc xin, việc sản xuất sẽ mất ít nhất 6 tháng và sản lượng phụ thuộc vào năng lực sản xuất của từng hãng. Mùa hè năm ngoái, tất cả chính phủ các nước giàu đều tranh nhau đàm phán với các hãng dược để được ưu tiên cung cấp vắc xin sớm nhất, họ nhận thức được việc hậu quả của một đại dịch nếu xảy ra sẽ vô cùng khủng khiếp đối với nền kinh tế do đó phương án mua vắc xin tiêm cho toàn dân là một hình thức có thể nói giống như mua bảo hiểm để hạn chế rủi ro.
Tại sao nước Pháp lại mua 94 triệu liều trong khi dân sổ của họ chỉ khoảng 65 triệu. Đó là vì vào thời điểm đặt hàng, chưa có vắc xin nào ra đời cả nên việc chỉ tiêm một liều là đủ hay còn cần liều nhắc lại là chưa rõ ràng.
Các nước nghèo của thế giới không thể có tiền mua vắc xin và cũng không thể cạnh tranh được với các nước giầu có để có vắc xin kịp thời nên Tổ chức Y tế Thế giới đã đàm phán để các hãng dược đi kèm với quyền được sản xuất vắc xin H1N1 phải trao cho WHO một số vắc xin miễn phí để dự trữ chống dịch tại các nước đang phát triển, hãng cung cấp vắc xin H1N1 lớn nhất thế giới hiện nay là GSK đã trao cho WHO 60 triệu liều cho mục đích này.
Câu chuyện còn lại nằm ở chỗ virus H1N1 cuối cùng không nguy hiểm như dự kiến vì nhiễm nó các triệu chứng nhẹ như cúm thường và cũng không cần có phác đồ điều trị đặc biệt, nhiều nơi sau cũng không xét nghiệm xác minh người bệnh bị H1N1 hay chỉ là cúm thường
Tất nhiên tất cả các hãng dược đều thu lợi lớn và cần đánh giá lại dịch để giảm bớt sản lượng Vaccine xản xuất dư thừa. Tuy nhiên,chúng ta không thể hành động khác được ở vào thời điểm cách đây hơn nửa năm, các chi phí đã bỏ ra để chống cúm cần coi như một khoản bảo hiểm đã trả mà rủi ro không xảy ra
Rủi ro không xảy ra hôm nay không có nghĩa nó sẽ không xảy ra ngày mai. Khi một đại dịch bùng nổ hậu quả của nó sẽ là vô cùng khủng khiếp như chứng ta đã thấy nhiều lần trong quá khứ vì vậy trang bị thông tin, kiến thức đồng thời thận trọng mỗi khi xuất hiện nguy cơ sẽ không bao giờ là thừa cả.
Tài liệu tham khảo:
http://www.vaccination-h1n1.moselle.pref.gouv.fr
http://www.who.int/csr/don/2010_01_15/en/index.html
http://www.gsk.com/media/index.htm
----------
Mùa Xuân Nhỏ, dịchbệnh.com |
