Thời gian vừa qua, chúng ta đã được nghe báo đài nói rất nhiều về việc WHO đã nâng cấp báo động đại dịch cúm lên “cấp độ 5”, hoặc “mức độ 5” (dùng từ chính xác của Bộ Y tế VN) [1].

Vừa dịch xong bài Các pha cảnh báo một đại dịch cúm của WHO [2], tôi xin bàn thêm về cách dùng từ trong trường hợp này.

Dùng từ sai có thể đã và đang gây ra hiểu lầm không đáng có, và làm tăng cường sự hoảng sợ không cần thiết trong người dân.

WHO dùng từ “phase” cho các cấp báo động đại dịch cúm. Về mặt sự chính xác của thông dịch từ Anh sang Việt, phase, dịch sang tiếng Việt phải là “pha”, hoặc “chu kỳ”, hay “giai đoạn”, chứ không phải là “cấp độ” hay “mức độ”. Phase liên quan đến một khoảng thời gian, hoặc một điểm thời gian, mà không cần thiết là có quan hệ gì đến sự trầm trọng của một vấn đề.

Ta có thể gọi điện “ba pha”, xe “hai thì” (kỳ), để nói về đặc tính chu kỳ và nhiều giai đoạn của một loại hình/sự vật. Pha và kỳ ở đây không hề liên quan đến độ trầm trọng hoặc cường độ của điện hay xe.

Phase báo động đại dịch của WHO là các giai đoạn để WHO cảnh báo tất cả các quốc gia trên thế giới. Các phase 1 – 5 dùng để diễn tả nguy cơ của một đại dịch đang đến gần, và không có nghĩa là đại địch chắc chắn diễn ra, hoặc đã diễn ra trầm trọng đến bao nhiêu. Riêng phase 6 dùng để chỉ rằng đại địch đang hoành hành, nhưng vẫn không chỉ ra là nặng thế nào.

Đối với đại dịch cúm, tiếng Anh có 1 từ riêng để diễn tả độ trầm trọng, hay “cấp độ” của bệnh, là chữ “index”, đôi khi có thể gọi là “scale”. Index cũng có thể được dịch là “thang điểm”, và dùng để đánh giá sự nặng/nhẹ của một sự vật.

Các đại dịch cúm sau khi diễn ra và chấm dứt thì sẽ được đánh giá theo các index khác nhau, tương tự động đất vậy.

Hệ thống cấp độ đại dịch cúm hiện tại có tên tiếng Anh là Pandemic Severity Index (PSI), được phát triển bởi Trung tâm Phòng trị Bệnh Hoa Kỳ (CDC), gồm 5 cấp độ.

Bảng: Biểu đồ cấp độ đại dịch cúm của CDC [3].

Nếu dịch đúng Anh-Việt một cách chữ-chữ, và cũng đúng luôn ngữ nghĩa, thì các phase cảnh báo của WHO vừa qua phải được gọi là “pha”, hoặc “giai đoạn”.

Hãy bỏ đi từ “cấp độ” hay “mức độ” trong trường hợp này, vì không chính xác, và gây hiểu lầm vì nhiều người sẽ tưởng là đại dịch cúm đang hoành hành, hoặc sẽ hoành hành ở mức độ thứ 5, tạo nên sự lo sợ không đúng và hoàn toàn không đáng có.

--------------------

[1] http://www.moh.gov.vn/homebyt/vn/portal/InfoDetail.jsp?area=58&cat=1456&ID=7180

[2] http://dichbenh.com/index.php/kien-thuc-cum/79-cac-pha-canh-bao-mot-dai-dich-cum-cua-who

[3] http://en.wikipedia.org/wiki/Pandemic_Severity_Index

Hồ Xuân Thiện